MENGEMBALIKAN NILAI ISLAM SEBENAR TARIAN ZAPIN DALAM TRADISI SENI BUDAYA MELAYU: SATU ANALISIS SEJARAH, SYARIAH DAN BUDAYA

pada

 

PASTI Johor telah mengambil langkah berani untuk mengetengahkan persembahan tarian zapin dalam program Majlis Anugerah Prestasi PASTI Malaysia di Johor Baharu baru-baru ini

MENGEMBALIKAN NILAI ISLAM SEBENAR TARIAN ZAPIN DALAM TRADISI SENI BUDAYA MELAYU: SATU ANALISIS SEJARAH, SYARIAH DAN BUDAYA

1. Pendahuluan

Tarian Zapin merupakan salah satu bentuk seni tari Melayu yang mempunyai akar sejarah yang kuat dengan tradisi Islam. Dibawa oleh pedagang dan ulama Hadrami dari Yaman sekitar kurun ke-13 hingga kurun ke-16, Zapin berkembang sebagai satu bentuk seni yang bukan sahaja berfungsi sebagai hiburan tetapi juga sebagai medium pendidikan, dakwah dan pembentukan adab masyarakat Melayu.

Kajian ringkas ini menganalisis sejauh mana tarian Zapin boleh dijelmakan kembali sebagai seni dakwah Islam melalui pendekatan sejarah, perspektif syariah dan keperluan kontemporari. Kajian-kajian menunjukkan bahawa Zapin bukan sekadar boleh dijadikan medan dakwah bahkan secara asasnya sudah berteraskan nilai Islam sejak mula dibawa masuk ke Alam Melayu. Dengan penyesuaian tertentu dalam aspek pakaian, pergaulan, muzik, lirik dan tujuan persembahan, Zapin mampu menjadi model seni budaya Islam Nusantara yang progresif dan beradab.

Perbincangan mengenai pengislaman seni budaya sering timbul dalam wacana masyarakat Melayu-Islam, terutama apabila berhadapan dengan cabaran globalisasi dan komersialisasi seni. Tarian Zapin sering menjadi contoh unik kerana ia berada di persimpangan antara tradisi Melayu dan pengaruh Islam yang mendalam. Artikel ini memfokuskan sama ada dan bagaimana tarian Zapin boleh diislamikkan termasuk memahami konteks sejarah, prinsip syariah yang terlibat serta potensi Zapin sebagai medan dakwah dan pembentukan budaya.

2. Asal-usul Zapin dalam Tradisi Islam

2.1 Pengaruh Hadrami dan Dakwah Sufi

Zapin berasal daripada masyarakat Arab Hadramaut di Yaman dan diperkenalkan ke Nusantara oleh para pedagang, ulama dan pendakwah Islam. Kemasukan mereka bukan sahaja membawa perdagangan tetapi turut memperkenalkan alunan qasidah, marhaban dan zikir burdah, yang menjadi asas kepada muzik dan ritma Zapin Melayu. Ini menunjukkan bahawa sejak awal, Zapin dibentuk dalam ekosistem budaya Islam.

2.2 Peranan dalam Penyebaran Islam di Alam Melayu

Dalam tradisi Melayu, Zapin pernah dipersembahkan dalam majlis ilmu, sambutan Maulid Nabi, majlis kesyukuran dan upacara keagamaan tertentu. Unsur dakwah dalam lirik dan gerak tari menjadikan Zapin bukan tari hiburan semata-mata tetapi sebagai wadah pendidikan dan kerohanian.

3. Kerangka Syariah dalam Seni Tari

Persoalan tentang pengislaman tari perlu ditinjau melalui beberapa dimensi syariah:

3.1 Etika Pakaian

Dalam konteks Islam, pakaian penari mestilah:

· menutup aurat,

· tidak ketat atau menjolok mata,

· selaras dengan adab dan budaya Melayu.

Pakaian tradisional Zapin seperti baju Melayu, songket dan kebaya labuh adalah serasi dengan tuntutan ini.

3.2 Pergaulan Lelaki dan Perempuan

Islam menggariskan batas pergaulan yang jelas:

· tiada sentuhan antara penari lelaki dan perempuan,

· jarak persembahan yang sesuai,

· lebih ideal apabila persembahan dilakukan mengikut jantina.


3.3 Lirik dan Muzik

Muzik Zapin tidak bersifat melalaikan dan lazimnya berunsur nasihat, sejarah, adab serta ketuhanan. Lirik berbentuk zikir atau pujian kepada Rasulullah SAW amat selari dengan prinsip seni Islam.

3.4 Tujuan Persembahan

Seni dalam Islam dinilai berdasarkan maqasid:

· Menyebarkan adab

· Menguatkan identiti budaya

· Memupuk nilai murni

· Mengelakkan hiburan yang melalaikan

4. Zapin sebagai Seni Budaya Islam Nusantara

4.1 Unsur Kerohanian dan Adab

Gerak tari Zapin menonjolkan nilai tawaduk, disiplin dan kesederhanaan, berbeza dengan tarian komersial moden. Struktur tari yang tersusun seperti ragam anak ayam, titi batang dan ragam silang mencerminkan estetika Islam-Melayu yang harmonis dan tidak berlebihan.

4.2 Zapin sebagai Medium Dakwah Kontemporari

Pada era moden, Zapin boleh:

· digabungkan dengan selawat dan qasidah moden,

· dipersembahkan di masjid atau pusat komuniti,

· digunakan dalam pendidikan sekolah agama dan tahfiz,

· dijadikan persembahan rasmi kerajaan negeri yang menonjolkan identiti Melayu-Islam.

5. Nilai Islam dalam Zapin: Pendekatan Praktikal

Kajian ringkas ini mencadangkan lima strategi mengembalikan nilai Islam dalam Zapin:

5.1 Penjenamaan Semula sebagai “Seni Budaya Islam Melayu”

Institusi kebudayaan dan NGO Islam boleh memperkasa naratif bahawa Zapin ialah seni Islam Nusantara.

5.2 Penguatkuasaan Etika Persembahan

Kod tatakelakuan yang merangkumi pakaian, pergaulan dan lokasi persembahan.

5.3 Pengayaan Lirik dan Muzik Islamik

Mengangkat tema:

· akhlak,

· sejarah Islam di Nusantara,

· perjuangan tokoh dakwah,

· nilai kemasyarakatan.

5.4 Pendidikan dan Kurikulum Seni Islam

Sekolah agama, universiti dan pusat kebudayaan boleh menginstitusikan Zapin sebagai seni Islam.

5.5 Pembinaan Identiti Seni Muslim Nusantara

Zapin berpotensi menjadi ikon budaya Islam Malaysia seperti dabke bagi Palestin atau nasyid bagi dunia Arab.

6. Penari Zapin Lelaki Sahaja: Strategi Pemeliharaan Adab dan Pengelakan Kontroversi

Salah satu pendekatan penting dalam usaha pengislaman dan pemartabatan Zapin ialah menghadkan persembahan Zapin kepada penari lelaki sahaja. Pendekatan ini bukan bersifat eksklusif atau diskriminatif, sebaliknya berasaskan hujah sejarah, budaya dan syariah.

Secara tradisinya, Zapin dipersembahkan oleh lelaki, khususnya dalam konteks Zapin Johor yang menekankan disiplin, kesederhanaan dan adab pergerakan. Amalan ini sejajar dengan realiti sejarah Zapin sebagai seni dakwah dan sosial dalam lingkungan masyarakat lelaki.

Dari sudut syariah, persembahan Zapin oleh lelaki sahaja dapat mengelakkan isu pergaulan bebas antara lelaki dan perempuan, menghindari fitnah serta mematuhi prinsip sadd al-zari‘ah iaitu menutup jalan kepada perkara yang boleh membawa kepada kemudaratan. Pendekatan ini juga memudahkan pematuhan terhadap etika aurat dan adab persembahan.

7. Kesimpulan

Analisis menunjukkan bahawa Zapin bukan sahaja boleh diislamikkan, bahkan unsur Islam telah mengakar dalam strukturnya sejak kemunculannya. Apa yang diperlukan kini ialah penyusunan semula naratif budaya supaya masyarakat melihat Zapin sebagai seni dakwah dan bukan hanya hiburan. Islamisasi Zapin bukan membawa kepada penghapusan budaya tetapi proses pemurnian dan pemerkasaan nilai-nilai Islam dalam seni Melayu.

Zapin merupakan warisan budaya Melayu yang sarat dengan nilai Islam sejak zaman awal penyebaran Islam di Nusantara. Dengan mengukuhkan prinsip syariah dalam pakaian, pergaulan, muzik dan tujuan persembahan, Zapin mampu menjadi model seni budaya Islam yang unggul, mendidik dan beradab. Proses ini bukan perubahan radikal tetapi kesinambungan sejarah untuk menjadikan Zapin sebagai medan dakwah. Oleh itu, Zapin mempunyai potensi besar untuk terus diperkembang sebagai seni budaya Islam yang membina jati diri masyarakat Melayu-Muslim dalam era moden.

Khairul Faizi bin Ahmad Kamil
13 November 2025 (kemaskini 6 Januari 2026)
Jalan Raja Laut, Kuala Lumpur

Rujukan

E-Central (2024).Tarian Zapin – Sejarah, Jenis, Busana & Keunikan, https://ecentral.my/tarian-zapin/

Farah Nazihah binti Zinurin (2023). Penghayatan Masyarakat Johor Terhadap Tarian Tradisional Melayu Zapin, Universiti Malaysia Kelantan.

Hafzan Zannie Hamza (2023). Exploring the Elements of Main Zapin: A Preliminary Reports and Studies from Fieldwork in Johor, Universiti Pendidikan Sultan Idris.

Leng Poh Gee (2022). Sistem Notasi Tari Rakyat Melayu di Semenanjung Malaysia: Kajian Kes Yayasan Warisan Johor dan Jabatan Kebudayaan & Kesenian Negara, Universiti Sains Malaysia

Mohd Hairil Anuar bin Bari, Mohd Effindi bin Samsuddin & Sabzali Musa Kahn (2021). Pelestarian dan Pemartabatan Zapin Johor Sebagai Warisan Terbilang, Jurnal Melayu Sedunia, Vol. 4 No. 1 (2021): 75-113, Universiti Malaya



Wikipedia (2025). Tarian Zapin. https://ms.wikipedia.org/wiki/Tarian_Zapin





Ulasan

Catat Ulasan